Rừng, đàn bà và điên loạn

Gia Rai qua miền mơ tưởng của J.Dournes

Một bài viết để hiểu thêm về Tây Nguyên

Những người ít nhiều có nghiên cứu về Tây Nguyên chắc chắn đều biết đến tên tuổi của Jacques Dournes. Ông là một nhà dân tộc học người Pháp, đã sống ở Tây Nguyên hàng chục năm, gắn bó và hiểu biết sâu sắc về các dân tộc người Tây Nguyên, và đã có nhiều công trình đặc sắc về họ.

Có thể nói, số người nước ngoài từng viết về Tây Nguyên trong vòng một trăm năm nay không ít, trong đó có lẽ nhiều nhất là người Pháp. Trong tất cả những tác giả đó, J.Dournes chiếm một vị trí rất riêng biệt. Ông thường thích đi sâu vào thế giới nội tâm, tâm linh của con người ở đây, cố gắng khai phá cái thế giới dường như không thực ấy, để từ đó soi rọi lại cái tồn tại nhìn thấy được của họ, hiểu nó một cách thấu đáo hơn. Cách đây hơn nửa thế kỷ, J.Dournes đã cho rằng những con người ấy, mà ta ngỡ chỉ biết có việc tìm miếng ăn thường nhật, kỳ thực còn bị dằn vặt vì “những mối lo toan khác”, sâu xa và “cao lớn hơn nhiều”, tức là ông muốn nói đến những mối lo toan siêu thực của họ. Ông muốn đi vào, khám phá cái thế giới siêu thực ấy.

Đi vào bằng con đường nào ? Ông nói: cái thế giới tiềm ẩn đó “thức dậy khi ngọn lửa trong bếp bùng cháy”. Ông tìm nó bên bếp lửa nhà sàn. Khi bếp lửa nhà sàn bùng cháy, là khi người Tây Nguyên sống một đời sống khác: đời sống sinh động vô cùng của các truyện kể, các huyền thoại, hay đời sống ở thế giới tưởng tượng, thế giới của mơ tưởng, thế giới ở “bên kia”, thế giới siêu thực, mà đối với người Gia Rai thì, như J.Dournes nói, thế giới ấy “không phải ở trong tương lai, mà là ở trong hiện tại; là thế giới ở đây, đồng thời”. J.Dournes cũng chỉ ra rằng cái trải nghiệm (tức cuộc vận lộn thực của con người hàng ngày) và cái tưởng tượng thường ít nhiều tập trung vào cùng một chủ đề nhưng “lại không cùng một bản chất”; chúng thường gắn với nhau, cũng có khi tách xa nhau, đến mức tạo nên một vết xé sâu. Khi đó huyền thoại không còn đi cạnh cuộc sống nữa mà nó thay thế cuộc sống…”.

Suốt cuộc đời nghiên cứu tận tụy về Tây Nguyên của mình, J.Dournes đã chủ yếu đi theo con đường ấy. Nhưng chưa bao giờ hướng chú tâm vào phương pháp nghiên cứu quán xuyến đó của ông lại tập trung như trong cuốn sách viết gần cuối đời của ông, cuốn Rừng, đàn bà, điên loạn – đi qua miền mơ tưởng Gia Rai. Ông dắt ta vào một hành trình thật tập trung: cuộc du ngoạn qua hàng trăm huyền thoại của họ; và ông nói rõ với ta rằng ở đây “không phải là những huyền thoại tầm nguyên”, tức những huyền thoại về nguồn gốc của con người, giống loài người, hay của dân tộc, mà là những huyền thoại về cái hiện tại, là những mộng mị của những con người đang sống hôm nay, vừa “trải nghiệm” lại vừa mộng mị “tiếp tục sáng tạo ra huyền thoại” mỗi ngày.

Rừng, đàn bà, điên loạn… nhìn qua có thể nhận thấy ngay tác giả đã chơi chữ khi đặt tên sách: cả ba từ này trong tiếng Pháp đều bắt đầu bằng chữ F, rừng (Forêt), đàn bà (Femme), điên loạn (Folie). Một kiểu chơi chữ khá đắt. Tuy nhiên không chỉ là chơi chữ. Trong một chương gần cuối cuốn sách mang tên “Lại đi qua”, J.Dournes nói rằng có thể có nhiều lối đi qua (cái miền mơ tưởng ấy) bằng những tuyến liên kết các chủ đề khác nhau, nhưng ông đã quyết định chọn tuyến liên kết ba chủ đề này: Rừng, đàn bà và điên loạn, mà ông cho là “quan trọng hàng đầu”.

Rừng

Đối với người Gia Rai (và người Tây Nguyên), rừng là một thực tại kép, nước đôi, lưỡng nghĩa. Con người ở đây sống trong rừng, cùng rừng, gắn với rừng, hòa (tan) với rừng. “Nền văn minh Gia Rai là một nền văn minh thảo mộc”. Rẫy và làng là một phần cắt ra từ rừng, lấy đi của rừng bằng rìu và lửa. Mọi thứ trong làng, trong nhà, mọi thứ để sống, cả về vật chất lẫn tinh thần, đều “làm bằng” rừng, lấy từ rừng: cột nhà, sàn và vách nhà, mái nhà…; cây cột trâu để tế thần, hạt lúa và cây rau để ǎn, dây đàn để tình tự… Tất cả đều là rừng.

Rừng vây bọc lấy con người, đi vào tận trong xương thịt máu huyết con người, thậm chí là một phần “bản nguyên” của con người… Và khi làng đã dời đi nơi khác thì mảnh đất ấy sẽ trở thành khu đất gọi là rongol, một thứ đất ở trạng thái trung gian giữa làng và rừng… Nhưng rồi rừng bao giờ cũng mạnh hơn, rừng sẽ chiếm lại, và làng lại trở thành rừng. Rẫy cũng vậy. Người Gia Rai (và người Tây Nguyên) luân canh. Lấy ra hạt lúa từ rẫy, vốn là rừng, rồi họ lại trả đất về cho rừng, hoàn nguyên rừng, “không lãng phí, không tàn phá”.

Con người ấy bị vây bọc bởi rừng, từ khi chưa là con người… cho đến khi không còn là con người nữa. Như vậy, rừng không chỉ là không gian, rừng còn là thời gian. Rừng là sự vĩnh hằng, là cõi vô cùng, là sự không thủy không chung, nơi hun hút từ đó con người đi ra và nơi hun hút con người lại biến mất vào đó, biệt vô tăm tích. Là bản nguyên, là cội nguồn ở đầu biên này, nhưng cũng là cõi mịt mù thăm thẳm ở đầu biên kia…

Đàn bà

Xã hội Gia Rai là xã hội mẫu hệ, thể hiện ở việc theo dòng mẹ, con cái mang họ mẹ, vợ chồng cư trú phía nhà Mẹ (vợ). Người đàn bà là rường cột của xã hội ấy. Đàn bà là nền tảng sự ổn định của xã hội, là “nội giới”. “Vương quốc” của đàn bà là ở trong làng, ở đó đàn bà là vị Nữ vương (nên nhớ rằng ở Tây Nguyên, làng là cái phần tự nhiên đã được thuần hóa, đã thành của con người, đã mang tính người, ngược lại với rừng).

Người đàn bà vừa là tự nhiên, vừa là văn hóa. Họ vừa là cái tự nhiên đã được thuần hóa. Đã trở thành nội giới, trở thành làng, thành xã hội; đồng thời trong họ lại chứa đựng cái nguồn gốc tự nhiên của con người, và của cả xã hội.

Điên loạn

Ông viết: “… tôi muốn nói với những ai còn tin rằng con người có thể trở thành điên v
ì thiếu rừng thật cũng như vì quá dư thừa rừng bị ám”. Vậy đó, con người (con người Gia Rai ở đây) đứng trên một thế cân bằng kỳ lạ, và kỳ diệu: họ đứng “mấp mé” giữa làng và rừng, giữa văn hóa và hoang dã, giữa “cô gái – làng” và “cô gái rừng”. Một thế bền vững được xây dựng trên thế nước đôi bấp bênh, một thế bấp bênh bền vững – hay như chúng ta thường gọi ngày nay, một thế bền vững “biện chứng”. Họ sẽ trở thành điên nếu thiếu “rừng thực”, một thứ điên khô khốc, tàn rụi vì bị cắt đứt mất cội nguồn. Họ cũng sẽ trở thành điên nếu để cho rừng tràn ngập và chiếm hết mình, cái hoang dã tràn lấn trở lại, không tự phân biệt được mình với rừng, thuần hóa cái phần rừng để làm người của mình, “bằng rìu và lửa”. Ngọn lửa của trí tuệ và văn minh…

Tuy nhiên, về điểm này, cũng còn có một điều cần chú ý. J.Dournes rất cẩn trọng, ông nói: “Nếu tôi dùng từ “điên”, ấy là tôi chỉ muốn dịch từ hiit, trong cái nghĩa mà người Gia Rai hiểu từ đó và trong những trường hợp họ ghi nhận tình trạng đó”. Và ngôn từ Gia Rai thì thật phong phú về mục này, có đến hàng chục từ khác nhau để chỉ những sắc thái khác nhau của tình trạng bất bình thường, ra ngoài chuẩn mực xã hội về tâm thần: từ ram (hâm), hling (kỳ cục), mih muh (đần), yang nga’ (bị ám), mohlun (dại),… cuối cùng mới là hiit (điên).

Người hiit được mô tả như sau: anh ta không sống trong xã hội, mà sống ở “nơi kia”; lang thang, không định lại được ở bất cứ đâu, anh đi hết nhà này đến nhà khác, giúp người ta việc này việc nọ; anh không biết sợ, cũng không biết xấu hổ và chẳng phải chịu trách nhiệm gì về hành vi của mình. Anh đã vượt qua một cái ranh giới đó không còn quay trở lại được nữa (ranh giới xã hội), tuy nhiên xã hội vẫn công nhận anh ta.

Cuốn sách của J.Dournes, bằng một lối đi độc đáo, đưa ta vào một chiều sâu thật thú vị và cũng thật cơ bản của con người và xã hội Gia Rai (và Tây Nguyên). Có lẽ có một điều chung nhất có thể và thật cần nhận rõ: xã hội này, cũng như mọi xã hội có một chiều sâu văn hóa tiềm ẩn, luôn được xây dựng và tồn tại trên một thế cân bằng rất tinh tế, sự cân bằng của những yếu tố vừa đồng nhất vừa ngược nhau bên trong, mà xã hội ấy biết duy trì bằng một cơ chế tinh thần tinh vi. Những sự cân bằng đó là rất cơ bản, nhưng cũng rất nhạy cảm. Cần một sự hiểu biết và thận trọng tối đa đối với những xã hội như vậy, nhất là trong những tác động phát triển mạnh mẽ ngày nay. Trong nghĩa đó, cuốn sách viết về một “miền mơ” tưởng chừng như phiêu diêu này, lại có thể có ý nghĩa rất mới mẻ, rất thời sự.


Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: